Bu makine gerçekte ne öğreniyor? Bir yapay zeka modeli, kendisine gösterilen örneklerden desen çıkarır. CBS’ye gösterilen örnekler geçmiştek...
Bu makine gerçekte ne öğreniyor? Bir yapay zeka modeli, kendisine gösterilen örneklerden desen çıkarır. CBS’ye gösterilen örnekler geçmişteki dava dosyaları ve o dosyalara yapıştırılmış örgüt etiketleridir. Dolayısıyla model, “kim örgüt üyesidir” sorusunu değil, “bu yargı sistemi geçmişte kimlere örgüt etiketi yapıştırdı” sorusunu öğrenir. İkisi aynı şey değildir
AKIN GÜRLEK'İN YERLİ VE MİLLİ "ÖRGÜT MAKİNESİ"
Adalet Bakanlığı Bilgi İşlem Genel Müdürlüğü, 26 Haziran 2026’da neredeyse bir ürün lansmanı edasıyla hakim ve savcıların kullanımı için “CBS Örgüt Tahmin Projesi” adını verdiği bir yapay zeka modelini duyurdu. Duyurunun dili tanıdık, “Yerli ve milli kaynaklarımızla geliştirilen”, karar süreçlerinde “destek ve yardımcı olabilecek bir dijital asistan”, Türkiye’yi “yargıda yapay zeka kullanan öncü ülkeler arasına sokan bir atılım”... Kelimeler pırıl pırıl, tınısı ilerlemeci bir başarı bültenini andırıyor. Kayda değer bir beceriksizlik ve Amerikan yapay zeka modellerinin ödünç alınmasıyla oluşan pırıltının altında yapılan işi düz bir cümleyle söylemek gerekiyor: Makine, önüne konan dava dosyasını okuyup o dosyanın “hangi örgütle bağlantılı olabileceğini” tahmin ediyor. Bir insanın hangi örgüte üye sayılacağına dair kestirim, bir olasılık motoruna devrediliyor. Bu model, Rosa Luxemburg’a PKK üyesi diyen savcıların eline bir çocuk oyuncağı gibi veriliyor.
Ceza hukukunun bütün kurgusu, bir kişinin belirli bir fiili işlediğinin somut delillerle kanıtlanması üzerine kuruluyken “bu dosya muhtemelen şu örgütle ilişkilidir” gibi modelden gelecek yanıt bir kanıttan öte bir olasılık ifadesidir. Bir insanın örgüt üyeliği, dünyanın herhangi bir yerinde “tahmin edilebilecek” bir şey değildir; o kişinin somut eylemlerine, iradesine, iddia edilen bağın gerçekten var olup olmadığına bakılarak kanıtlanır ya da kanıtlanamaz. “Tahmin” kelimesi, tam da kanıtlanması gereken şeyi kanıtlanmış gibi ortaya koymanın kibar bir yoludur.
Bunun somut halini düşünmek zor değil. Bir kişi, katıldığı bir eylem, üyesi olduğu bir dernek, tanıdığı bir isim ya da dosyasında geçen birkaç kelime yüzünden makinenin ekranında bir yüzdeyle beliriyor: “Yüzde şu ihtimalle şu örgütle bağlantılı”. O yüzde yapay zeka modellerinin eğitim veri setleri dolayısıyla kişinin ne yaptığından değil, kime benzediğinden gelir. Geçmişte benzer profillere ne olduysa şimdi ona da onun olması beklenir. Böylece yargılama, bireyin somut fiiline bakmaktan çıkıp bir istatistiksel akrabalığa indirgenir. Sen burjuva hukuku karşısında bir suç işledin diye değil, “senin gibiler” işledi diye şüpheli olursun. Bu, hukukun en eski kazanımlarından birinin, herkesin yalnızca kendi eyleminden yargılanması ilkesinin terk edilmesidir ve bir kez bu eşik geçildiğinde kimin “senin gibi” sayılacağına da yine makinenin öğrendiği geçmiş karar verir.
Sadece “yardımcı” mı?
Bakanlık bunun farkında olsa gerek ki, tanıtımın her cümlesine bir kalkan yerleştirmiş. Sistem deniyor, “asla otomatik karar verici olarak kullanılmıyor”; yalnızca “yardımcı oluyor”, “insan muhakemesini destekliyor”. Kulağa makul geliyor. Oysa bir hakimin ya da savcının önüne, dosyayı henüz açmadan “bu dosya yüksek olasılıkla şu örgütle ilişkili” diye bir etiket düştüğünde o etiket masum bir öneri olarak kalmayacaktır. İnsan zihni kendisine önceden sunulan bir yargıya demir atma eğilimindedir. Buna direnmek özel bir çaba ister ve NATO için onlarca genci, avukatı, devrimciyi zindanlara gönderen yargı mensuplarının bu çabayı göstermesini beklemek saflık olur. Makinenin “sadece yardımcı” olduğu iddiası, gerçekte tam tersi olan gerçeği gizliyor. Sistemin bütün tasarımı, insanı makinenin önerisine doğru nazikçe itiyor ve bir yanlışlık olduğunda da hazır bir mazeret çoktan var olmuş oluyor: “Sistem işaretlemişti”.
Üstelik bu “yardım”, ilginç bir rol dağıtımıyla geliyor. Bakanlığın kendi ifadesiyle sistem, “insan kaynaklı hataları ve eksik veri girişlerini” engelliyor. Yani kurgu şu: Hata yapan insandır, düzelten makinedir. İnsan güvenilmez, kusurlu, yorgun; makine ise soğukkanlı, tutarlı, tarafsız. Bu, ilk bakışta teknolojiye duyulan sağduyulu bir güven gibi görünse de burada gizlenen bir şey var: Makine gökten inmedi. O makine, geçmiş dava dosyalarındaki insan kararlarından, insan etiketlerinden, insan tercihlerinden öğrenildi. Yani sözde insan hatasını düzelten şey, bizzat geçmişteki insan kararlarının donmuş, kalıcılaşmış, sorgulanamaz hale gelmiş bir toplamından ibaret. Makine insanın önyargısını temizlemiyor onu fosilleştiriyor ve üstüne bir de nesnellik cilası çekiyor.
İşte bütün mesele bu cilada. Projenin dayandığı varsayım, makinenin tarafsız, sayısal, duygusuz, siyaset üstü olduğu. Bir insan yanlı olabilir ama bir algoritma yalnızca veriyi işler. Bu inanç, çağımızın en işlevsel yanılsamalarından biri. Çünkü “kim örgüt üyesidir” sorusu hiçbir zaman teknik bir soru olamaz, başından sonuna siyasidir. Neyin “terör örgütü” sayılacağına, hangi eylemin “bağlantı” olarak okunacağına, bir derneğin mi çetenin mi yoksa bir dayanışma ağının mı söz konusu olduğuna karar vermek iktidara kalmıştır. CBS Örgüt Tahmin Projesi’nin yaptığı şey, bu son derece siyasi kararı alıp bir “veri eşleştirme” işlemine dönüştürmek. Bir tercihi, bir doğa olgusu gibi göstermek. Kararı artık birinin sırtlanması gereken siyasi bir sorumluluk olmaktan çıkarıp makinenin ekranında beliren nötr bir çıktıya dönüştürmek.
Hangi konuda "öncü"?
“Öncü ülkeler arasına girdik” cümlesi de ayrı bir incelemeyi hak ediyor. Duyuru bunu bir gurur kaynağı olarak sunuyor; sanki bir yarışta öndeymişiz gibi. Oysa dünyanın pek çok yerinde yargıda ve güvenlikte kullanılan bu tür tahmin sistemleri, tam tersine geri çekilen, sınırlanan, denetime bağlanan uygulamalar haline geldi. Suçu önceden kestirmeye çalışan polis yazılımlarının belirli mahalleleri ve belirli kesimleri sistematik olarak hedef aldığı, geçmişin eşitsizliğini olduğu gibi geleceğe kopyaladığı görüldükçe bu araçların çoğu askıya alındı ya da katı kurallara bağlandı. Yani dünyadaki asıl tartışma bu teknolojiyi nasıl daha hızlı yaygınlaştıracağımız değil onu insan hayatına doğrudan dokunan alanlarda kullanmanın hiç mümkün olup olmadığı. “Öncülük” söylemi, bu tartışmanın üzerinden atlayıp, henüz kimsenin güvenli biçimde çözemediği bir aracı hesap verebilirlik mekanizmaları kurulmadan sahaya sürmeyi bir başarı gibi anlatmaktır. Bu öncülük olsa olsa Akın Gürlek bakanlığının pervasızlığının öncülüğüdür.
“Yerli ve milli” vurgusu ise başka bir ucuz numara. Bir yazılımın nerede yazıldığı ne yaptığını değiştirmez. Yerli üretilmiş bir şüphe makinesi de sonuçta bir şüphe makinesidir.
Makine ne öğrenecek, nasıl karar verecek?
Peki bu makine gerçekte ne öğreniyor? Bir yapay zeka modeli, kendisine gösterilen örneklerden desen çıkarır. CBS’ye gösterilen örnekler geçmişteki dava dosyaları ve o dosyalara yapıştırılmış örgüt etiketleridir. Dolayısıyla model, “kim örgüt üyesidir” sorusunu değil, “bu yargı sistemi geçmişte kimlere örgüt etiketi yapıştırdı” sorusunu öğrenir. İkisi aynı şey değildir.
Eğer geçmişteki soruşturmalar siyasi saiklerle yürütüldüyse, eğer savcı ve hakimlerimiz Kürtlere, yoksullara, sosyalistlere, gecekondululara etiketleri bol kepçeden bastıysa, eğer “örgüt üyeliği” kavramı keyfi biçimde genişletildiyse model bütün bu çarpıklığı sadık bir kul gibi içselleştirir ve şimdi aynı çarpıklığı istatistiğin otoritesiyle geri püskürtür. Çöp girerse çöp çıkar ama bu sefer çöp bilimsel bir rapor kılığında çıkar.
Daha da rahatsız edici olanı, makinenin “örgüt üyeliği” diye bir kavramı hiç bilmemesidir. O yalnızca korelasyon görür. Hangi mahalleden geldiğiniz, hangi derneğe üye olduğunuz, hangi gazeteyi okuduğunuz, telefonunuzda hangi uygulamanın bulunduğu, hangi WhatsApp grubunda yer aldığınız, dosyanızda hangi kelimelerin geçtiği, makine bunların hiçbirinin “üyelik” olmadığını bilmez, sadece bunların geçmiş tutsaklıklarla birlikte sık sık ortaya çıktığını fark eder. Sonuç ise sanayi ölçeğinde işleyen bir “çevreyle suçlu ilan etme” mekanizmasıdır. Yanınızda kim varsa, nerede yaşıyorsanız, neye üye olduysanız bunlar birer delil değildir, ama makine için birer olasılık artırıcıdır. Böylece hukukun en temel ilkelerinden biri, yani kişinin yalnızca kendi eyleminden sorumlu tutulması ilkesi, bir istatistik tablosunun içinde yok olur gider.
Bir de kendini besleyen döngü var. Makine, kurumun zaten yaptığı şeyi tahmin eder. Kurum, makinenin tahminini kendi yaptığı şeyi meşrulaştırmak için kullanır. Bu yeni kararlar tekrar veriye dönüşüp makineyi eğitir ve çember kapanır. Kehanet kendi kendini gerçekleştirir. Sistem belirli bir profili “riskli” işaretledikçe o profile daha çok bakılır, daha çok bakıldıkça daha çok dava açılır, daha çok dava açıldıkça makine o profilin “gerçekten de riskli” olduğuna dair daha çok kanıt biriktirir. Dışarıdan bakıldığında her şey tutarlı, hatta bilimsel görünür fakat olan şey sistemin kendi önyargısını kendi kendine onaylamasıdır.
Amaç isabet değil, otorite
Bütün bunların üzerine, ortada tek bir sayı yok. Modelin hangi veriyle eğitildiği açıklanmıyor. Kaç dosyada yanıldığı, yani kaç insanı yanlışlıkla bir örgüte bağladığı bilinmiyor. Hata oranı nedir, bu hatalar kimlerin aleyhine işliyor, sistemi kim denetliyor, bir kişi kendisi hakkında üretilen “tahmine” nasıl itiraz edebiliyor? Bunların hiçbirinin cevabı yok. Hiçbir yerde hayati kararlar veren bir sistem bu kadar kapalı kutu olarak sahaya sürülmez, en azından yanılma payı, test sonuçları, bağımsız denetim raporları istenir. Akın Gürlek bakanlığı bunların tek birini bile paylaşmıyor. Çünkü buradaki amaç isabet değil; otoritedir. Makinenin doğru çalışıp çalışmadığı önemsizleştikçe kararlara bir tür itiraz edilemezlik zırhı giydirilir.
En iyi niyetli okumayı da deneyelim, savunulabilecek versiyon şudur: UYAP’a her gün binlerce dosya giriliyor bu dosyalardaki örgüt kayıtları katiplerin, savcıların elinden geçerken tutarsızlaşabiliyor. Aynı örgüt farklı dosyalarda farklı yazılıyor, kayıtlar eksik kalıyor, adli istatistikler bozuluyor. Bir sistemin bu kayıtları standartlaştırması, tutarlı tutması, mükerrer ya da hatalı girişleri ayıklaması gerçekten de işe yarar. Eğer proje bundan ibaret olsaydı bir arşiv düzenleme, bir kayıt tutarlılığı aracı olsaydı bu yazı yazılmazdı. Ama bakanlığın kendi cümleleri bu sınırın çok ötesine geçiyor: Sistem yalnızca kaydı düzeltmiyor, dosyayı analiz edip “hangi örgütle bağlantı olabileceğini tahmin ediyor”. Bakanlık, bir arşivci istediğini söyleyip bir kahin inşa etmiştir.
Diyelim ki mühendisler yarın çok daha “iyi” bir model yaptılar, daha isabetli, daha az hatalı. O model bile hala şüpheyi tahmin ediyor olacak. O zaman da sorun makinenin bozukluğunda olmayacak, ona verilen görevin kendisinde olacak. Tam da burada, yetersizlik ekseninden çok daha ağır olan ikinci eksene geçmek gerekiyor: Bu makinenin dokunduğu şeyin büyüklüğüne.
"Örgüt üyesi"nden çok ne var!
Türkiye’de “örgüt üyeliği” ve “örgütle bağlantı” suçlamaları, yıllardır elastik bir kavram olarak iş görüyor. Gezi davası, gazetecilik, akademisyenlerin bir bildiriye imza atması, seçilmiş olmak, bir partiye üye olmak, bir grevi örgütlemek, bütün bunlar zaman zaman “örgüt” çerçevesine sıkıştırılabiliyor. Bu kavramın bu kadar geniş ve öngörülemez yorumlanabilmesi, başlı başına bir hukuk sorunu. Şimdi bu zaten belirsiz, zaten kötüye kullanılmaya açık alana bir de “tahmin” makinesi ekleniyor. Söz konusu olan ise yıllarca süren tutsaklık. Bakanlık bütün bu felaketi “adli istatistiklerin doğruluğu” ve “veri yönetim kalitesi” diline tercüme ediyor. İnsan hayatının veri hijyeni diline çevrilmesi tek başına, bu projenin ahlaki ölçeğini ele veriyor.
Bakanlığın “insan hatasını önlüyoruz” anlatısının en sinsi yanı da burada ortaya çıkıyor. Bu ülkenin örgüt yargılamaları tarihinde yaşanan asıl hatalar birer veri giriş yanlışı, birer daktilo hatası değildi. Yıllarca tutsak kalıp sonra beraat edenler, tiyatro davalarda hayatı çalınanlar, sahte delillerle ya da zorlama ifadelerle içeri atılanlar, bunların hiçbiri bir “eksik veri girişi” yüzünden olmadı. Bunlar siyasi kararlardı. Makine ise bu kararlara dokunamaz çünkü o kararları “doğru” kabul edip onlardan öğrenmiştir. Yani sistem, adaletin gerçek hatalarını düzeltmeyecek onları veri sayıp içselleştirecek ve geleceğe taşıyacak.
Bu makineyi yürürlüğe koyan bakanlığın başında kimin oturduğunu hatırlamak da gerekiyor. Akın Gürlek’in başsavcılık dönemi, muhalefetin ve seçilmiş belediye yönetimlerinin “suç örgütü” çerçevesiyle soruşturulmasının simgesi haline geldi. Burjuva siyasi rekabetinin bir ceza hukuku meselesine dönüştürülmesi bu dönemin imzası oldu. Şimdi aynı yöntem bir bakanlık projesi olarak otomatikleştiriliyor. Bir kişinin siyasi kanaatiyle, çevresiyle, örgütlü yaşamıyla “suç örgütü” arasında bağ kurma pratiği, artık bir savcının inisiyatifi olmaktan çıkıp sistemin varsayılan ayarı haline geliyor. Makine, bir zihniyetin dışa vurumu. O zihniyeti icat etmiyor, sadece ölçeklendiriyor.
Bu ülkede “örgüt” kelimesinin iki yüzü var. Devletin dilinde örgüt, terör demektir. Milyonların dilinde örgütlenmek ise bir haktır. Sendikada birleşmek, dernek kurmak, dayanışma ağı örmek. Makine bu iki anlamı birbirinden ayırt edemez çünkü ayırt edecek bir kavrayışı yoktur; sadece “örgüt” etiketiyle eşleşen desenleri arar. Hukuk da bu ayrımı yapmak zorunda değildir çünkü ilgili maddeler yeterince geniş yazılmıştır. Sonuçta bir sendikanın, bir meslek örgütünün, bir öğrenci dayanışmasının, bir mahalle derneğinin dosyası da aynı istatistiksel gölgenin altına girebilir. Kimse o sendikayı yasadışı ilan etmese bile örgütlü olmanın kendisi bir “risk faktörü” olarak veriye kazınır. Örgütlenme hakkını kullanan herkes bir makinenin gözünde baştan bir olasılık taşır.
Bu sistemin hayatımıza nasıl girdiği de ayrıca dikkat çekici. Ortada ne bir kamuoyu tartışması, ne bir Meclis müzakeresi, ne baroların, meslek örgütlerinin, hak örgütlerinin görüşünün alındığı bir süreç var. İnsanların yargılanma biçimini kökten etkileyebilecek bir araç bir genel müdürlüğün internet sitesinde yayımlanan kısa bir başarı duyurusuyla yürürlüğe girdi. Madem bu konuda hiçbir tartışma açılmadı, haddim değil fakat fırsattan istifade buradan Akın Bey'e sorayım. Bu makine kimi, neye göre işaretliyor? Yanıldığında ne oluyor, kime hesap veriyor? Yerli ve milli gururumuz ola ki iktidar ortaklarına “%100 FETÖ” etiketini yapıştırdı, ne yapacağız?
Bakanlık, projeyi tanıtırken onu bir “insan odaklı yapay zeka hamlesi” olarak niteliyor. Bu tamlamanın üzerinde bir an durmaya değer. Çıktısı “bu insan hangi örgüte bağlı olabilir” olan bir sistemi tam olarak neyin insan odaklı yaptığını anlamak güç. Odakta bir insan var elbette (özne olarak olmasa da), nesne olarak, taranacak, sınıflandırılacak, işaretlenecek biri olarak.
Sonuçta bu makinenin ürettiği şey kanaattir. Bir olasılık, bir yüzde, bir “muhtemelen” üretir ve bunu sayıların nesnelliğiyle giydirip bilgi diye sunar. Makinenin ürettiği yüzdelik “muhtemel bağlantı”, delil masasına oturmaya başladığında, artık yargılamıyorlar, tahmin ediyorlar. (SEMİ EFE BAŞARAN - SENDİKA.ORG)
